بررسی وضعیت آهن خون

آهن چیست؟

آهن یک ماده معدنی است که به طور طبیعی در بیشتر موادغذایی یافت می شود و حتی به برخی محصولات غذایی افزوده می شود و یا به صورت مکمل غذایی در دسترس افراد قرار می گیرد. آهن از اجزای ضروری و مهم هموگلوبین است. هموگلوبین یک پروتئین اریتروسیت (گلبول قرمز) است که اکسیژن را از ریه ها به بافت ها ارسال می کند. همچنین آهن از اجزای میوگلوبین است. میوگلوبین، پروتئین دیگری است که اکسیژن را تامین می کند. آهن به متابولیسم عضله و سلامت بافت همبند کمک می کند و یک عنصر ضروری برای رشد بدن، رشد اعصاب، عملکرد سلول و ساخت برخی هورمون ها می باشد.

آهن تغذیه ای به دو شکل یافت می شود:

  • آهن هم
  • غیرهم

گیاهان و موادغذایی غنی شده با آهن حاوی آهن غیرهم هستند
گوشت قرمز، غذاهای دریایی و ماکیان حاوی آهن هم و غیرهم هستند. آهن هم زمانی تشکیل می شود که با پروتوپورفرین ترکیب شود و این آهن حدود 10 تا 15 درصد از آهن جذب شده را در جمعیت های غربی تشکیل می دهند.

حدود 3 تا 4 گرم از عنصر آهن المنتال در بدن بزرگسالان مربوط به هموگلوبین است و بقیه آهن به شکل فریتین یا هموسیدرین (حاصل تجزیه فریتین) در کبد، طحال و مغز استخوان ذخیره می شود و یا در میوگلوبین در بافت عضله قرار می گیرد. ترانسفرین، پروتئین اصلی در خون است که به آهن پیوند می شود و آن را به کل بدن انتقال می دهد. در انسان ها معمولا مقادیر اندکی از آهن از طریق ادرار، مدفوع، مجاری گوارشی و پوست دفع می شود. زنان بدلیل از دست دادن خون در دوره قاعدگی، آهن بیشتری را از دست می دهند. هپسیدین-هورمون پپتیدی درحال گردش-تنظیم کننده جذب آهن و توزیع آن در کل بدن از جمله پلاسماست.

ارزیابی وضعیت آهن به شاخص های هماتولوژی بستگی دارد. این شاخص ها حساس یا مختص توصیف طیف کاملی از وضعیت آهن نیستند و می توانند تشخیص فقر آهن را دشوارتر کنند. یکی از رویکردهای تکمیلی، مقایسه جذب آهن از طریق رژیم غذایی و مکمل با مقدار توصیه شده است.  

فقر آهن از تخلیه ذخایر آهن (فقر آهن خفیف) شروع شده و به اریتروپویسیس فقر آهن (تولید اریتروسیت) پیشروی می کند و درنهایت به آنمی ناشی از فقر آهن (IDA) منتهی می شود.

  • اریتروپویسیس فقر آهن (معروف به فقر آهن جزئی)، ذخایر آهن تخلیه شده و اشباع ترانسفرین افت می کند اما سطح هموگلوبین معمولا در حد نرمال و طبیعی است.
  • IDA با کاهش میزان هموگلوبین و کاهش هماتوکریت (نسبت گلبول های قرمز در خون) و میانگین حجم Corpuscular (اندازه اریتروسیت) شناسایی می شود.

میزان فریتین سرم که معیاری برای اندازه گیری ذخایر آهن در بدن است، امروزه موثرترین و مقرون به صرفه ترین تست برای تشخیص فقر آهن می باشد. از آنجایی که فریتین سرم در نخستین مرحله از تخلیه آهن کاهش می یابد لذا با استفاده از آن می توان وضعیت آهن را قبل از شروع IDA شناسایی کرد. کاهش میزان فریتین سرم به کمتر از 30 میکرو گرم در لیتر نشانه فقر آهن و کمتر از 10 میکرو گرم در لیتر نشانه IDA است. با این حال فریتین سرم تحت تاثیر التهاب (ناشی از بیماری عفونی) می باشد که این التهاب می تواند میزان فریتین سرم را بالا ببرد.

تست هموگلوبین و هماتوکریت جزو پرکاربردترین تست ها برای غربالگری بیماران مبتلا به فقر آهن هستند گرچه این تست ها حساس یا اختصاصی نیستند. از میزان هموگلوبین و میزان فریتین سرم برای شناسایی و تشخیص IDA استفاده می شود.
 

**کاهش میزان هموگلوبین به کمتر از 11 گرم در دسی لیتر در کودکان زیر 10 سال یا کمتر از 12 گرم در دسی لیتر در افراد 10 ساله به بالا نشانه IDA است. حد طبیعی هماتوکریت در مردان 41 تا 50 درصد و در زنان 36 تا 44 درصد است.

میزان مصرف آهن:

میزان مصرف توصیه شده آهن و سایر موادمغذی در جدول مرجع غذایی (DRI) هیئت تغذیه (FNB) در موسسه پزشکی آکادمی ملی (آکادمی ملی علوم) آورده شده است.

DRI حاوی اصطلاحات عمومی از مقادیر مرجع برای برنامه ریزی و ارزیابی مقدار مصرف موادمغذی در افراد سالم است. این ارزش ها که برحسب سن و جنسیت متغیر است، شامل موارد زیر می باشد:
•    مقدار مجاز مکمل های غذایی توصیه شده (RDA): متوسط دریافت روزانه که نیاز همه افراد سالم را برطرف می کند. از این اصطلاح غالبا برای برنامه ریزی رژیم هایی غذایی افراد استفاده می شود.
•    مقدار کافی جذب شده (AI): وقتی شواهد کافی برای RDA وجود نداشته باشد، جذب موادمغذی در این سطح، کافی فرض می شود.
•    تخمین متوسط نیاز (EAR): با تخمین متوسط جذب روزانه می توان نیاز 50 درصد افراد سالم را برطرف کرد. از این اصطلاح غالبا برای ارزیابی جذب مواد مغذی در گروهی از افراد و برای برنامه ریزی رژیم غذایی آنها و همچنین ارزیابی جذب مواد مغذی در افراد استفاده می شود.
•    سطح بالای قابل تحمل (UL): بیشترین جذب روزانه که عوارض جانبی را برای سلامتی بدنبال ندارد.  
جدول- 1: لیستی از حد مجاز مصرف آهن را در افراد غیرگیاهخوار ارایه می دهد. حد مجاز مصرف آهن در گیاهخواران 1.8 برابر بیشتر از افراد گوشتخوار است. به این دلیل است که دسترسی به آهن هم موجود در گوشت بسیار بیشتر از آهن غیرهم موجود در غذاهای گیاهی است و گوشت، مرغ و غذاهای دریایی، جذب آهن غیرهم را افزایش می دهند.

FNB جذب آهن به مقدار کافی برای کودکان از بدو تولد تا 6 ماهگی که معادل میانگین جذب آهن در کودکان سالم و شیرخوار است را تعیین کرده است.

جدول- 1: حد مجاز مصرف آهن(RDAs)

سن مرد زن  بارداری  شیردهی
از بدو تولد تا 6 ماهگی 0.27*میلی گرم  0.27* میلی گرم      
7 تا 12 ماهگی 11 میلی گرم  11 میلی گرم     
1 تا 3 سال  7 میلی گرم 7 میلی گرم      
4 تا 8 سال  10 میلی گرم 10 میلی گرم     
9 تا 13 سال 8 میلی گرم 8 میلی گرم    
14 تا 18 سال 11 میلی گرم 15 میلی گرم 27 میلی گرم   10 میلی گرم
19 تا 50 سال   8 میلی گرم  18 میلی گرم   27 میلی گرم 9 میلی گرم
51 سال به بالا  8 میلی گرم  8 میلی گرم    

* Adequate Intake (AI)

تنظیم: زهرا محبی(کارشناس ارشد تغذیه)  

افزودن دیدگاه جدید